Për më shumë se një vit, sulmet amerikane kanë lënë një gjurmë të rëndë në programin bërthamor të Iranit. Objektet janë shkatërruar, infrastruktura kritike është dëmtuar rëndë dhe rezervat e uraniumit të pasuruar shumë të Teheranit, atë që Donald Trump e quan “pluhur bërthamor”, besohet se janë varrosur nën rrënoja dhe tona mbeturina.
Megjithatë, mes këtij peizazhi shkatërrimi, ka një vend që mbetet kryesisht i paprekur. Një vend që nuk është goditur, jo sepse nuk konsiderohet kritik, por sepse mund të jetë shumë i vështirë për t’u shkatërruar është Mali Pickaxe (Mali i Kazmës), një strukturë nëntokësore brenda Iranit që ekspertët vlerësojnë se është varrosur aq thellë saqë edhe bombat më të fuqishme amerikane që shkatërrojnë bunkerët mund të mos jenë të mjaftueshme.
Kjo është pikërisht ajo që e bën atë kaq të rrezikshëm. Jo vetëm si infrastrukturë, por si ide. Si provë e mundshme se edhe fushata më e ashpër ushtarake mund të mos jetë e mjaftueshme për të ndaluar përgjithmonë rrugën bërthamore iraniane.
Instalacioni që shkakton frikë edhe para se të përfundojë
Ekspertët nuk besojnë se Mali Pickaxe është ende plotësisht funksional. Megjithatë, frika e tyre nuk kufizohet vetëm në të tashmen. Kryesisht bëhet fjalë për atë që ky vend mund të bëhet në të ardhmen.
Nëse përfundon, ky objekt mund t’i ofrojë Teheranit një vend prodhimi materialesh bërthamore ose edhe armësh që është praktikisht imun ndaj sulmeve ajrore. Në thelb, një vend ku Irani mund të përpiqet të bëjë hapin e fundit drejt pasurimit në nivel ushtarak, duke ditur se mundësia e neutralizimit të tij nga ajri do të ishte jashtëzakonisht e kufizuar.
Nuk është rastësi që, ndërsa Shtetet e Bashkuara përshkallëzuan operacionet e tyre, qarqet që favorizojnë një strategji më agresive ushtruan presion mbi Shtëpinë e Bardhë për të marrë në konsideratë skenarë edhe ekstremë. Nga dërgimi i forcave speciale në terren për të vendosur eksplozivë, te ide më të pazakonta dhe kontraverse, të tilla si përdorimi i ndotësve kimikë për ta bërë objektin të paoperueshëm.
Në dallim nga këto zëra, analistë të tjerë, më afër logjikës së parandalimit përmes negociatave, argumentojnë se Mali Pickaxe vërteton diçka më të thellë: se fuqia ushtarake, sado dërrmuese, nuk e zgjidh vetë problemin bërthamor iranian.
Pika ku bien dakord “skifterët” dhe pragmatistët
Këtu qëndron paradoksi. Ata nuk pajtohen për pothuajse gjithçka. Ata nuk pajtohen për luftën, për parandalimin, për kufijtë e presionit, për faktin nëse Donald Trump veproi saktë apo në mënyrë të rrezikshme. Por në një pikë ka një konvergjencë më të gjerë: çdo marrëveshje me Teheranin, nëse ka një të tillë, nuk mund ta lërë Malin Kazmë jashtë kuadrit.
Me fjalë të tjera, pavarësisht nëse dikush beson në zgjidhjen e dhunës apo në zgjidhjen e diplomacisë, arrin në afërsisht të njëjtin përfundim. Nëse ky kompleks nëntokësor mbetet i disponueshëm, i arritshëm dhe aktiv, atëherë çdo deklaratë për një ndalesë përfundimtare të programit bërthamor iranian do të mbetet e paplotë.
Kjo shpjegon pse ky mal i veçantë është bërë një element qendror në diskutimin rreth “ditës tjetër” të dosjes iraniane. Jo sepse është problemi i vetëm, por sepse mund të jetë më i vështiri nga të gjithë.
Çfarë dihet për Malin Pickaxe?
Sekreti i ‘Malit Kazmë’; fortesa bërthamore e Iranit që
Pak është konfirmuar publikisht rreth objektit, i njohur në nivel lokal si Kuh-e Kolang Gaz La. Megjithatë, imazhet satelitore të publikuara vjeshtën e kaluar treguan përparim në projekt, menjëherë pasi forcat amerikane goditën tre objektet kryesore bërthamore të Iranit në qershor.
Aktiviteti u pa nga shumë si një moment i rëndësishëm. Vetë Donald Trump e përmendi publikisht zhvillimin në një fjalim në prill për të argumentuar se Teherani nuk i kishte braktisur ambiciet e tij bërthamore, por po përpiqej t’i zhvendoste ato në një vendndodhje të re dhe në kushte të ndryshme sigurie.
Për shumë analistë, ky raport la pak hapësirë për dyshime. Shënjestra ishte Mali Kazmë.
Krahasimi që vazhdon të bëhet është me Fordow, objektin nëntokësor të pasurimit të uraniumit të Iranit të ndërtuar në një shpat mali dhe që për vite me radhë konsiderohet si një nga objektivat më të vështira në rrjetin bërthamor iranian.
Fordow u godit me Depërtues të Mjeteve të Mëdha prej 30,000 paundësh, armë të projektuara posaçërisht për të depërtuar në objektet e mbrojtura nëntokësore. E megjithatë, ekspertët vlerësojnë se edhe ato bomba mund të mos jenë të mjaftueshme për Malin Pickaxe.
Arsyeja është thellësia.
Objekti vlerësohet të jetë rreth 2,000 metra më thellë në shkëmbinjtë e granitit sesa Fordow. Në praktikë, kjo do të thotë diçka jashtëzakonisht e thjeshtë dhe alarmante që Shtetet e Bashkuara mund të kenë arsenalin më të fuqishëm konvencional në botë, por nuk kanë një mënyrë të garantuar për të neutralizuar një objektiv të tillë vetëm nga ajri.
Ky është problemi strategjik në formën e tij më të pastër.
Nga centrali i centrifugimit në një qendër të mundshme ushtarake të pasurimit
Kur filloi ndërtimi në vitin 2020, Irani tha se objekti do të përdorej për të prodhuar centrifuga – makinat e nevojshme për të pasuruar uraniumin për të zëvendësuar një njësi tjetër që ishte shkatërruar, me shumë mundësi nga sabotimi izraelit.
Ky është versioni zyrtar i Teheranit. Por mosbesimi ndaj tij mbetet i thellë. Kryesisht sepse Irani nuk i ka lejuar Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike qasje në objekt.
Dhe kur një vend kaq kritik nuk inspektohet, hapësira për dyshime bëhet e madhe. Kjo është arsyeja pse disa ekspertë besojnë se Mali Pickaxe ka të ngjarë të mos jetë menduar thjesht për mbështetje industriale të programit bërthamor, por për diçka shumë më serioze: për fazën ku pasurimi kalon në nivele që mund të shërbejnë për përdorim ushtarak.
Nëse kjo është e vërtetë, atëherë nuk po flasim vetëm për një objekt tjetër. Po flasim për një strehë të mundshme të sigurt për fazën më të rrezikshme të ciklit bërthamor iranian.
Uraniumi që mund të jetë tashmë atje
Ekziston një dimension i dytë, edhe më shqetësues. Disa ekspertë kanë frikë se Irani mund ta ketë transferuar tashmë një pjesë të rezervave të tij të uraniumit të pasuruar shumë në Malin Pickaxe.
Kjo është thelbësore. Sepse nëse nuk është vetëm një strukturë e ardhshme, por një vend ku mund të ruhet tashmë material i ndjeshëm, atëherë ekuacioni ndryshon. Çdo veprim ushtarak bëhet shumë më kompleks. Rreziku që materiali të varroset nën rrënoja, duke e bërë të vështirë heqjen e tij, ose edhe duke krijuar probleme të reja operacionale pas sulmit rritet në mënyrë dramatike.
Rafael Grossi ka thënë se beson se rreth gjysma e rezervave të uraniumit të pasuruar shumë të Iranit është varrosur në Isfahan – një nga strukturat që u godit. Ai nuk ka specifikuar se ku është pjesa tjetër. Dhe është pikërisht kjo paqartësi që ushqen frikën se një pjesë e tij mund të jetë zhvendosur në një thellësi edhe më të sigurt.
Pse nuk është goditur ende?
Pyetja lind pothuajse automatikisht, nëse Mali Kazmë është kaq shqetësues, pse nuk është bombarduar?
Përgjigja nuk është e drejtpërdrejtë, por duket se ka tre nivele.
I pari është teknik. Objekti mund të jetë aq i thellë sa një sulm ajror mund të mos sigurojë shkatërrimin aktual të bërthamës së tij.
I dyti është operacional. Një sulm që do të shkaktonte shembje të mëdha mund ta bënte të vështirë çdo përpjekje të mëvonshme për të inspektuar, hequr materiale ose neutralizuar fizikisht zonën.
I treti është politiko-strategjik. Kur një objektiv nuk mund të shkatërrohet pastër dhe përfundimisht, çdo vendim për të sulmuar rrezikon të krijojë më shumë kaos sesa zgjidhje.
Dhe kjo është pikërisht ajo që e bën Malin Kazmë një problem kaq të veçantë. Nuk është vetëm një objektiv i vështirë. Është një objektiv që mund të mos i përshtatet një zgjidhjeje ushtarake “të pastër”.
Skenari i operacionit tokësor dhe kufijtë e tij
Kjo është arsyeja pse skenari i operacionit tokësor rishikohet herë pas here. Logjika është se vetëm forcat në tokë me inxhinierë, eksplozivë dhe kohë mund të përpiqen ta çaktivizojnë në të vërtetë objektin.Në teori, kjo tingëllon e thjeshtë. Në praktikë, është jashtëzakonisht e rrezikshme.
Objekti ndodhet në zemër të Iranit, pranë Natanzit dhe disa qindra kilometra në jug të Teheranit. Për të arritur atje, një forcë amerikane do të duhej të depërtonte thellë në brendësi të Iranit, duke i ekspozuar helikopterët, transportuesit dhe personelin ndaj zjarrit tokësor, sulmeve me raketa dhe sulmeve me dronë.
Dhe problemi nuk mbaron me zbarkimin. Ai fillon aty sepse një mision i tillë do të kërkonte kohë në tokë, zbulim të zonës, vendosje eksplozivësh, vlerësim të brendësisë dhe ndoshta, valë të njëpasnjëshme mbështetjeje. E gjithë kjo, në një mjedis armiqësor dhe me palën iraniane që ka çdo nxitje për ta kthyer operacionin në një kurth.
Thënë thjesht, skenari nuk është i pamundur. Por është jashtëzakonisht i vështirë, politikisht dhe ushtarakisht.
Diplomacia si e vetmja rrugëdalje realiste
Kjo është arsyeja pse edhe shumë kritikë të strategjisë së Trump arrijnë në përfundimin se e vetmja zgjidhje realiste në fund të fundit qëndron në diplomaci.
Jo sepse nuk e njohin rrezikun. Përkundrazi. Ata e konsiderojnë absolutisht real. Por sepse besojnë se pa bashkëpunimin e vetë Teheranit, nuk ka një mënyrë të sigurt, të verifikueshme dhe të përhershme për të neutralizuar një strukturë të tillë.
Irani më parë ka rënë dakord të çaktivizojë një aset kritik bërthamor, siç ndodhi me reaktorin e Arakut sipas marrëveshjes së vitit 2015. Ky precedent tregon se çaktivizimi fizik nuk është i paimagjinueshëm. Por tregon edhe diçka tjetër: se lëvizje të tilla kërkojnë marrëveshje, mbikëqyrje, verifikim dhe vullnet politik.
Nëse ndonjë nga këto elementë mungon, problemi kthehet.Mali Pickaxe nuk është i vetmi objekt nëntokësor shqetësues. Teherani ka deklaruar gjithashtu ekzistencën e një objekti të ri pasurimi në Isfahan, në të cilin inspektorët ende nuk kanë fituar akses të plotë.
Edhe atje, ka vlerësime se thellësia mund të tejkalojë aftësitë e një sulmi efektiv nga shkatërruesit e bunkerëve. Por ndryshimi është se në rastin e Isfahanit, dëme serioze janë shkaktuar tashmë në hyrjet e tuneleve. Në të kundërt, Mali Pickaxe mbetet operacionalisht më i arritshëm për vetë Iranin.
Kjo, e kombinuar me aktivitetin e vazhdueshëm të regjistruar nga imazhet satelitore – kamionë, miksera betoni, ekskavatorë, vinça dhe punime fortifikimi – përforcon vlerësimin se çështja më shqetësuese e pezulluar aktualisht ndodhet atje.
Mesazhi i vërtetë i Malit Pikaxe (Mali i Kazmës)
Në fund të fundit, Mali Kazmë nuk është thjesht një tjetër strukturë sekrete. Është vendi ku iluzioni i një zgjidhjeje të lehtë shembet.
Për ata që besonin se programi bërthamor i Iranit mund të merrte fund vetëm me bomba, ky mal shërben si një kujtesë e fortë e kufijve të fuqisë ajrore. Për ata që këmbëngulin se diplomacia pa mbikëqyrje të vërtetë është e mjaftueshme, ai shërben si një paralajmërim po aq i fortë se Teherani do të vazhdojë të kërkojë strehë të sigurta, thellësi dhe kohë.
Në këtë kuptim, Mali Kazmë është më shumë sesa një objektiv. Është testi qendror i seriozitetit për çdo marrëveshje të ardhshme me Iranin.Nëse lihet jashtë, marrëveshja do të duket gjysmë e pjekur. Nëse lihet pa u kontrolluar, problemi thjesht do të shtyhet më thellë, fjalë për fjalë dhe politikisht. Dhe nëse dikush përpiqet ta zgjidhë atë vetëm me forcë, mund të zbulojë se kundërshtari më i vështirë nuk është gjithmonë vullneti iranian, por gjeologjia.